اسلامى و سرعت گسترش آن را بفهميم . گروه دوم مىخواهند اين پديده را با اصطلاحاتى چشمگير مانند مقتضيات كلى تاريخ و محيط و غير ذلك بپوشانند . گروه سوم مىگويند : علت اساسى پيشرفت مزبور همانا عدالت گردانندگان امور اجتماعى و سياسى مسلمين بوده است . از جملهء اين صاحبنظران گوستاولوبون است كه مىگويد : فصل دوم - خصوصيات فتوحات مسلمين « حسن تدبير خلفاى راشدين در امور كشورى فوق سپاهيگرى و فنون نظامى و جنگى بود كه در مدت كمى آن را آموخته بودند . آنها در شروع امر با اقوامى سر و كار پيدا نمودند كه ساليان دراز تحت فشار مظالم حكام ستم پيشه واقع شده به آنها انواع و اقسام ظلم و ستم را روا مىداشتند . اين رعاياى ستمديده حكومت اين حكام جديد را با كمال رغبت تمكين مىنمودند ، زيرا كه مىديدند نسبت به سابق كمال امنيت و آزادى را دارند . طرز رفتار با اين اقوام مغلوبه بايد چه باشد . بطور خيلى واضح و روشنى معين شده بود و خلفاى اسلام مخصوصا از نظر حسن سياست ، هيچ وقت در اين صدد برنيامدند كه مذهب را با سرنيزه اشاعت دهند ، بلكه بعوض آنكه در انتشار ديانت اعمال نفوذ كنند ، چنان كه ورد زبانهاست ، صريحا اظهار مىكردند كه تمام رسوم و عادات و مذهب اقوام مغلوبه را كاملا محترم خواهند شمرد و بعد در مقابل اين آزادى كه به آنها مىدادند ، خراج خيلى كمى بعنوان جزيه از آنها مىگرفتند كه مقدار آن نسبت به اجحافات حكام سابق خيلى كم بوده است . اين مجاهدين قبل از اين كه قشون خود را بجايى سوق دهند ، بوسيلهء سفرا ، و نمايندگان مخصوص شرايط صلح را پيشنهاد مىكردند و اين شروط چنان كه ابو المحاسن نقل نموده ، اساسا همانهايى است كه در سال هفده هجرى عمر و عاص به اهالى غزه كه در محاصره بودند پيشنهاد كرد و با ايران و مصر هم نظير آن را معمول داشتند . . . در فتح بيت المقدس رفتار خليفهء دوم طرز سلوك فاتحين اسلام را با اقوام مغلوبه معلوم مىدارد چه بوده است ، ولى